Do Bheachdan Fhein

Eilthireach

’S e ath-sgrìobhadh de agallamh a bh’air a chlàradh air teip-claistinn th’anns na leanas agus tha sin follaiseach san dòigh còmhraiteach agus no-fhoirmeil sa bheil e air a sgrìobhadh.

Dòmhnall Chrut (Suaineabost):
" 'S e fichead bliadhna a bha mise nuair a dh'fhalbh mi air a' Mhetagama ann an April 1923. Cha robh obair ann an seo ann; cha robh thu dèanamh càil ach na do sheasamh ris na cruachan. Cha robh càil ann. Tìde an àitich 's na mònach bhiodh tu ag obair an uair sin, ach nuair a thogadh tu am buntàta as t-fhoghar cha robh thu a' dèanamh càil.

"Thàinig am fear seo, Major Goodliff, dha na sgoilean is theann e ag innse dhuinn an 'opportunity' a bh' ann an Ontario, is gum biodh joba againn aig an tuathanach nuair a ruigeadh sinn. Is dh'fhalbh sinn a-mach chun a' Mhetagama. Bha i a-muigh anns a' bhàgh .....'s bha ministearan ann an sin. Tha cuimhn' agam gu robh an dà mhinistear à Nis ann co-dhiù. Bha iadsan ag ùrnaigh mas do dh'fhalbh sinn. 'S chaidh iadsan air ais agus sheòl sinne."

Chuir Iain Stiùbhairt à Col air a' Bhac smuaintean mhuinntir an àite an cèill ann am bàrdachd

Cha nàir leam ged a dh'aidichinn
Nuair sheall mi mach am Bràigh
'S a chunnaic mi 'n long ud
's i a' seòladh sìos air fàir
Gun dh'fhairich mi de chianalas
Na shil mi sìos gu làr
Nuair smaoinich mi nach coinnichinn
Ri cuid aca gu bràth

Chan e mhàin an t-àite seo
An dràsta tha fo ghruaim
Bha buidheann às gach cearnaidh innt'
On àirde deas is tuath
'S ged nach biodh dàimh no càirdean innt'
Tha cràidh ann a tha cruaidh
An dùthaich bhith ga fàsachadh
De ne bh'innte bhàrr an t-sluaigh

Seonaidh Shiurra (Na Còig Peighinnean):
" 'S bha dùil gur ann am Montreal a bha i dol a' landadh. Cha b' ann; chan fhaight' ann aig an deigh. Bha na h-icebergs ann an sin agus 's ann ann an St. John, New Brunswick a landaig sinn. Bha cùisean glè thruagh air a' Mhetagama fhèin. Cha robh càil ann ach 'three square meals'. Siud far na dh'fhairich mise a' cheud acras ceart. O, bha tòrr dhaoine innte. Sgap iad. Chaidh sinne suas a Thoronto, a h-uile duine bh' ann is sgap iad air falbh à sin. Chaidh mise agus Dòmhnall Chrut a bh' aig an taigh bho chionn dà bhliadhna a-mach gu tuathanach, ach cha b' ann chun aon thuathanach a chaidh sinn. Agus cha robh mòran de dh'obair aige aig an àm ud. Bha e an dèidh 's am bàrr a chur sios, an tàlamh a threabhadh agus a h-uile càil, ach cha do dh'fhuirich sinn ach còig latha an dèidh sin. Thàinig sinn a-steach a Thoronto a rithist an ceann còig neo sia a làithean. Chaidh sinn dhan an 'Employment Exchange' ann an sin. Chuir iad sìos sinn gu Niagara Falls - shìos an Niagara River. Thug sinn ann an sin fad an t-samhraidh. Bha e glè mhath ag obair aig Hydro Electric Scheme. Cha robh am pàigheadh dona idir 's bha sinn a' fuireach ann an camp."

Murchadh Dòmhnallach - Murchadh a' Bhàdaidh (Am Port):
"Bha mise aig tuathanach airson naoi mìosan - an tuathanach 's a bhean, balach m' aois fhin (22 bhliadhna) agus nighean a' dol dhan sgoil. Bha an sgoil ceithir mìle air falbh. Bha càr aca agus nuair a bha sneachd ann 's e 'horse and buggy' a bhiodh aca. 'S e 'brick house' a bh'ann. Bha gu leòr obair ann agus bha gu leòr biadh. Aig an àm sin cha robh am pàigheadh glè mhòr - £5 a month.

" 'S e 'general farming' a bh'ann le crodh 's caoraich is bha 'apple orchard' ann. Bhiodh am balach a' toirt nan ùbhlan gu margaid ann an London (Ontario). Nuair a dh'fhalbh mi às a sin chaidh mi gu London, Ontario, agus bha mi ag obair ann an sin aig a' Chanadian National Railway chun an ath shamhradh agus 's ann ann a sin a thachair Tarmod Iain Ailein rium. Chaidh sinn suas gu àite ris an can iad Wallaceburg - baile beag. Fhuair sinn obair ann an sin. Nuair a dh'fhalbh sinn às a' sin chaidh sinn a null dha na States agus chun na Lakes. Bha mi a' seòladh air na Lakes gus an tàinig mi dhachaigh ann a' 1935."

Cha robh a' mhòr chuid de na dh'fhalbh ag iarraidh mòran lethsgeul airson na tuathanaich fhàgail. Agus bha grunnan ann, suas ri 30 per cent, nach do ràinig tuathanach a-riamh. Co-dhiù, cha robh fada gus an robh iomadach duine aca rim faighinn ag obair ann am factoraidhean an Cleveland, Detroit agus Buffalo. Thòisich iad air Lewis Societies anns na bailtean sin agus phòs feadhainn aca clann-nighean Leòdhasach a dh'fhàg an t-eilean còmhla riutha fhèin. Cha robh Riaghaltas Province Ontario idir toilichte mar a bhathas a' fàgail nan tacan ann an ùine cho aithghearr, ach cha b'urrainn dhaibh mòran a dhèanamh mu dheidhinn.

Ach dh'fheumadh na tuathanaich ann an Canada còrr air dà fhichead mìle duine eile airson cuideachadh le torradh na talmhainn a bhuain 's a chruinneachadh anns na bliadhnachan as dèidh 1923. Cha robh e fada gus an robh iad air ais an Leòdhas a' sireadh dhaoine a rithist.

"Nuair a ràinig sinn 's e 'birthday' Queen Victoria a bh' ann 's cha robh na tuathanaich a-staigh anns a' bhaile. 'S e 'holiday' a bh' ann. Dh'fhalbh an 'crowd' gu lèir gus na ràinig sinn London, Ontario. Cha robh tuathanaich a-staigh ann an sin a bharrachd. Chaidh iad leinn gu hostel a choireigin gus a faigheadh sinn tàmh na h-oidhche is gun tigeadh na tuathanaich a-steach. Chunnaic mi Murchadh a' Bhàdaidh mas do ràinig mi a' hostel 's cha deach mi innte fhathast. Bha esan a-muigh bliadhna romham. Dh'fhalbh sinn an oidhche sin fhèin air an trèana 's ràinig sinn anns a' mhadainn Wallaceburg, Ontario. 'S e Sugar Company gun deach sinn is thuirt iad ruinn a thighinn a-steach madainn an ath latha.....Bha sinn ann an sin còrr air dà bhliadhna ann a' 'sugar refinery'. Dh'fhàs sinn 'fed up'. Thàinig 'sugar boils' oirnn - rudan mar niosgaidean.

"Chaidh sinn an uair sin gu na Lakes. Bha mise an sin an còrr dhan ùine thug mi ann. Bha mi ann dà bhliadhna dheug. Cha robh cianalas orm a-riamh - bha barrachd orm a' tighinn dhachaigh na bh' orm a-riamh. Chan eil fhios carson a thill mi. 'S ann a thàinig mi cuairt is phòs mi is chum i aig an taigh mi.  Bhiodh sinn a’ coinneachadh a chèile tric a muigh an sud - bha Lewis Society ann.

"Latha bha seo bha sinn a’ dol sìos a St Lawrence River agus ‘s e Glass an t-ainm a bh’air an sgiobair.  Cha robh fios agam de a chanainn nuair a thug e dhomh a’ chùrsa ann an Gàidhlig.

"Fear eile ann an Ontario - à Glengarry, Ontario - bha e faighneachd dhomh am biodh iad a’ falbh na h-oidhche ann a Leòdhas fhathast. Thuirt mi nach biodh.  Dh’fhaighnich mi dha am biodh iad a’ falbh na h-oidhche ‘s an àit’ as an robh e fhèin. Thuirt e gum biodh. Tha coltach gum bi iad a' dèanamh sin dha-rìreabh anns an àit’ ud, daoine a’ dèanamh man a bhiodh a’ tachairt aig an taigh.  ‘S ann às a Rubha bha na pàrantan aige. Bha dùil agam gur ann a' fanaid a bha e nuair a dh’fhaighnich e - sin bu choireach gun tuirt mi nach biodh.

"Dheidhinn air ais cuairt ann uair sam bith.  O bha ‘n geamhradh fada.  Bhiodh sinn laid up uaireannan ceithir mìosan.  Bhiodh na Lakes reòdht'.  Uaireannan chan fhaigheadh tu start gu meadhan April.  Rud a bha thu cosnadh as t-samhradh, bha thu caitheamh ‘s a’ Gheamhradh. Bha am pàigheadh tòrr na b’fheàrr na bha e seo, ach chan fhaigheadh tu càil fad a’ gheamhraidh man a gheibh thu a seo - dole."

Thainig an 'Depression' as deidh 1930 agus dhùin factoraidhean nan càraichean ann an Detroit agus iomadach ionad-obrach eile. Thill mòran dhachaigh a Leòdhas ach dh'fhuirich tòrr far an robh iad a dh'aindeoin cho dorch 's a bha cùisean. A measg an fheadhainn a dh'fhuirich bha Dòmhall Tulag, Dòmhnall MacLeòid às a' Chnoc Ard. Phòs e Anna Mhoireach à Sgiogarstaidh ann an Detroit an 1935. Seo mar a sgrìobh esan bho chionn ghoirid.

Seo mar a bhruidhinn Dòmhnall Chrut nuair a bha e aig an taigh ann an 1980:

"Nam biodh Leòdhas an uair ud mar a tha e an- diugh chan fhalbhadh duine. Carson a dh'fhalbhadh? Tha e cheart cho math ri àite th' ann an Amaireaga neo an Canada an-diugh. Chan eil na bailtean cho mòr ach tha daoine a' cheart cho math dheth ' s ged a bhiodh tu an Canada. Ach o chionn faisg air trì fichead bliadhna cha robh càil ann. Tha duine a tha ag obair aig an ola an-diugh a' faighinn ann an aon seachdain barrachd airgid na bh'ann an Nis gu lèir nuair a dh'fhalbh mis' às. Bola mine an uair ud, cha robh e cosg ach sia tasdain dheug; an- diugh fichead not, tha mi creids. Cha robh airgead ann. Chan iarrainn air duine sam bith emigratadh às a seo an-diugh."

  >Nochd seo an toiseach ann an leabhran 'Eilean an Fhraoich' ann an 1982<

Air Adhart>