Do Bheachdan Fhein

A ‘Cheud Chogadh

Seo cuimhneachain agus smuaintean bho feadhainn a bha anns a Chogadh Mòr.

’S e ath-sgrìobhadh de agallamh a bh’air a chlàradh air teip-claistinn th’anns na leanas agus tha sin follaiseach san dòigh còmhraiteach agus no-fhoirmeil sa bheil e air a sgrìobhadh.
(The following is a transcript of a tape-recorded interview, which is reflected in the informal and conversational nature of the item.)

Tha cuimhne mhath agam air a’ chiad chogadh, ach de na rudan a ghabh àit’ ‘s rudan mar sin chan eil càil a chuimhn’ agam.  Tha fios a’m gu robh tòrr dìth oirnn barrachd air a’ chogadh mu dheireadh.  Tha mi ciallachadh le sin - cha tàinig “rations” a mach gu deireadh a’ chogaidh.  Agus nuair a theann an cogadh a bh’ann an drasda, bha iad an dèidh ionnsachadh bho ‘n chogadh a bh’ann an toiseach ‘s thàinig na “rations” a mach ann a dhà na trì mhìosan.  Nis, anns a’ chiad chogadh, bha deireadh a’ chogaidh gus a bhith ann mus tàinig a rud gu bhith “organised” man a chanadh tu, ‘s gu faigheadh a h-uile duine a chuid fhèin.  Agus thigeadh siùcar, ‘s bhitheadh ciuthaichean aig na bùithtean sin cho fada ri fada.  Chluinnte gu ‘n tàinig siùcar gu bùth Sheonaidh Iain Bhig an Eòropaidh, an uairsin, thig-t’ à Cross, ‘s thig-t’ à Dail a dh’fheitheamh ach a faigheadh tu leth phunnd siùcar, neo punnd siùcar – siùcar dubh man bu tric a thigeadh.  Paraffin air an aon dòigh, agus lofaichean cha robh iad ri faighinn, ach bha ‘s a’ faighinn min – min choirce ‘s e bh’ann an latha ud mar bu tric. 

Tha cuimhne agamsa pàirt shuas againn fhèin dhan na balaich bheaga a dhol a’ Bhorgh ag iarraidh punnd siùcar, agus cha d’fhuair iad ach leth-phunnd.  Bha balaich Bhlest, eil fhios a’d, ‘s ann a Borgh a thàinig am màthair, ‘s bha iad cho eòlach shuas ann a sin.  ‘S ann a dheigheadh “crowd” suas ‘s iad an dèidh cluinntinn gun tàinig siùcar a Bhorgh ‘s fhuair iad leth-phunnd an duine.  Bha aon sianar ac’ ann.  Fhuair iad tè an àiteigin ann a sin ‘s cha d’ thug iad siùcar as an t-siùcar aca fhèin idir, ‘s iongantach gun d’fhuair iad siùcar bho chàch a bharrachd.  Ach bha daoine a’ falbh mar sin, eil fhios a’d, a’ cluinntinn gun tàinig siùcar an sud ‘s paraffin an seo.  Cha robh e air a riaghladh idir.  Mar a thuirt mi mu thràth, anns a’ chogadh mu dheireadh, bha iad deiseal an ìre mhath.  Dh’ionnsaich iad tòrr ri linn a’ chiad fhear.  Tha mi creids’ gu robh tòrr “under the counter” mar a their sinn, anns a’ chiad fhear.  Cha robh fear mu dheireadh fhèin falamh dheth cuideachd.  Tha tòrr annainn - nàdar ‘s rudan dha ‘n t-seòrsa sin.  Bha e a’ tachairt ann an seo glè thric.  Bha mi a’ coimhead uaireannan snàth a’ tighinn do bhùth a bha ri ar taobh.  Cha chreiceadh e ri nabannan idir e - ach chreiceadh e ri strainnsearan e air prìs glè mhì-nàdarrach.

‘S e tìde glè ghreannach a bh’ann.  Bha tòrr marbhadh ‘ga dhèanamh anns a’ chiad chogadh nach deachaidh a dhèanamh anns a’ chogadh mu dheireadh air an eilean a tha seo cho fad ‘s is aithne dhomhsa co dhiubh.  Cha robh càil ach naidheachd bàis cha mhòr a’ tighinn air a’ phost a h-uile latha neo h-uile seachdain.  Bha an am ud “grim” dha-rìreabh.  Chuir an Iolaire clach-mhullaich air a h-uile càil a bh’ann.  ‘S e tìde glè dhuilich ‘s glè dheuchainneach air daoine a bh’ann.  Cha robh obraichean ann a bharrachd.  Cha robh daoine cho math dheth a thaobh airgid ‘s an am sin ‘s a bha iad ‘sa’ chogadh mu dheireadh.  Bha tòrr de bhochdainn ann.  Ach bha e a’ cuideachadh seo nam bitheadh bliadhna mhath ann ‘s gum bitheadh buntàta ann ‘s eòrna - ‘s e bh’ann an uairsin, 's dèanamh tòrr feum dheth.  

As dèidh dhan a’ chogadh fhèin sgur bha cuisean gu math “slack”.  Agus tha cuimhn’ agam gum bitheadh an ceannaich a bha shuas againn fhèin ann a sud, fhuair a mhac làraidh agus bhitheadh iad a’ travelligeadh eadar Nis agus Steòrnabhagh a h uile latha, agus gu h-àraidh, bhitheadh basgaid lofaichean ac’.  Ghabhadh sia dusan agus mar a bhitheadh a’ bhasgaid a tighinn a h-uile latha – chaidh a fuaim air feadh gach tìr a mach ‘s bha lofaichean cho annasach. 

Cha bhitheadh sinn a’ faicinn lof tìd’ a’ chogaidh.  Biodhte tighinn bho thall ‘sa bhos a shealltainn ach am faighte tè de na lofaichean sin.  ‘S docha gu faigheadh tu aon de na lofaichean sin, ach ma bha amharas gun d’fhuair thu tè  ’sa “lot” mu dheireadh a thàinig bha thu mach as a “run” ‘s cha robh thu dol a dh’fhaighinn gin a bha ‘san tè-sa.  Tha cuimhne agam mi fhèin a dhol dhan a' bhùth, ‘s bha e ‘na mo chuimhne riamh.  Chualas gun tàinig siùcar dhan a' bhùth - chan eil math dhomh bhith ag ainmeachadh ceannaichean.  

Chaidh mi ann a sin a dh’iarraidh siùcar ‘s mi air cluinntinn gu robh siùcar ann, ‘s fhuair mi dhan a’ chounter.  Cha b’e ‘n fhìor cheannaich a bh’air taobh a staigh a’ chounter ‘s thuirt e rium:

“Fhuair thu,” ars esan, “siùcar ma thràth ann a seo.” 
“Cha d’fhuair,” ars mis’, “aon”. 
“Fhuair,” ars esan, “ ‘s na bi a’ minigeadh gun toir thu ‘chreids’ ormsa nach d’fhuair.” 
“Cha d’fhuair ‘s man a fhuair an duine bha ‘san uaigh.” 

Bha mi as a sgoil toiseach an latha – ‘s ann a chaidh mi sud air a’ “phlay”.  B’fheàrr an class a'’ mhissigeadh as dèidh a “phlay” ‘s a dhol dhan a’ bhùth a dh’iarraidh an t-siùcar.  Thàinig mise dhachaidh gun but siùcar ‘s chaidh mi dhan sgoil – ‘s droch bheul fhaighinn cuideachd.  Uill, cha do dhi-chuimhnich mi do ‘n duine riamh e, tha mi a’ smaoineachadh nam bithinn air coinneachadh ris bho thàinig mi gu foirbheachd gun robh mi air slais a thoirt dha man a’ bhus – ‘s rinn e breugach mi ‘s rinn e truthaire dhìom ‘s mi cho neo-chiontach ri duine sam bith. 

Air Adhart>